Wolność krzyżami się mierzy i pamięcią. Ocalić od zapomnienia, wskrzesić na nowo idee, ustalić fakty, pobudzić chęć bycia częścią kultury, historii to zadanie wobec młodego pokolenia (część efektów pracy w osobnej audycji w radiu PIK). W ramach obchodów poświęconych wyzwolenia Gniewkowa spod jarzma zaborów i niemieckiej okupacji w Szkole Podstawowej nr 1 zorganizowano uroczyste akademie połączone z poszukiwaniem śladów przeszłości.

Dwie okolicznościowe akademie dla klas starszych i młodszych miały na celu przypomnienie tamtych wydarzeń i uświadomienie, że trzeba pamiętać o tych, dzięki którym możemy dziś żyć w wolnym kraju. Symboliczne rozdarcie Polski między trzech zaborców, okolicznościowa poezja, zainscenizowana radość to elementy tworzące nastrój tych uroczystości. 

Udało się także przy tej okazji przypomnieć kilka dokumentów, które są pisanym świadectwem tamtych dni. Pierwszy z nich jest ankietą wypełnioną przez ówczesnego burmistrza Gniewkowa w roku 1939 o sytuacji w mieście w pierwszych dniach wojny, drugi – sprawozdaniem z 1949 roku. Ostatni dokument jest postanowieniem Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z dnia 25.10.2013 r. o umorzeniu śledztwa w sprawie popełnionych w okresie od połowy września do grudnia 1939 r. masowych zbrodni na terenie gminy Gniewkowo. Można go znaleźć wpisując w wyszukiwarce sygnaturę akt. (Sygn. akt: S 93/11/Zn Bydgoszcz, z dnia 2013-10-25) postanowienie o umorzeniu śledztwa. Obszerne uzasadnienie także przedstawia wydarzenia tamtych dni.

ANKIETA DOTYCZĄCA PRZEBIEGU DZIAŁAŃ WOJENNYCH ORAZ OKUPACJI NIEMIECKIEJ

1. Przebieg działań wojennych na terenie miasta Gniewkowa:

W dniu 03.09.1939 – w niedzielę rano – rzucały samoloty niemieckie pierwsze bomby zapalające na miasto Gniewkowo. Takowe większej szkody nie wyrządziły. Powstały pożar na jednej nieruchomości natychmiast ugaszono. W następnym dniu rzucano dalsze bomby, które wyrządziły większe szkody, burząc i uszkadzając kilka budynków na terenie kolejowym i w mieście, przy czym ofiarą padła 1 osoba i 1 osobę zraniono poważnie.

Z samolotów niemieckich zastrzelono jedną osobę. Przez przechodzące wojsko zostały spalone: elektrownia, łazienki, strażnica, młyn motorowy, tartak, przytułek dla starców oraz siedem domów prywatnych.

Bombardowanie sprzymierzonych wojsk nie miało miejsca. Przez ciągły ruch pojazdów mechanicznych, zwłaszcza przez ofensywę na wschodzie, ucierpiały znacznie nieruchomości, wskutek czego zaszła potrzeba rozebrania dalszych kilku domów, gdyż groziły zawaleniu.

 

2. Skutki działań wojennych w odniesieniu do terenu.

Pól zaminowanych na terenie miasta nie było. Przez kopanie rowów wyrządzono szkody w ogrodach i polach.

 

3. Skutki zarządzeń władz okupacyjnych (terror):

a) W stosunku do ludzi:

Na początku okupacji zabrano jako zakładników 40 poważniejszych obywateli, których trzymano w szkole przez kilkanaście dni. Nauczycielstwo zostało zabrane do więzienia w Inowrocławiu, gdzie po krótkim czasie kilku zwolniono, reszta została zabita. W listopadzie 1939 r. zabrano 2 księży (proboszcza i wikarego) i osadzono w Oranienburgu, gdzie proboszcz zmarł. Żydów tutejszych zamordowano w lesie koło Gniewkowa, żydówki wywieziono do obozów. Również zastrzelono na początku kilku Polaków, podstępnie w polu. Inteligencji kazano wykonywać podrzędniejsze roboty. Na roboty przymusowe do Niemiec wywieziono kilkaset osób. Kilkadziesiąt rodzin, przeważnie zamożniejszych wysiedlono gromadnie do G.G. Poza tym wyrzucono Polaków z większych mieszkań, zabierając im część, nieraz wszystkie meble.

W pierwszych miesiącach niemiecka straż obywatelska doprowadzała do miejscowego więzienia Polaków – mężczyzn, gdzie ich strasznie bito, wskutek czego nie byli zdolni przez kilka dni do pracy.

 

b) W stosunku do kultury i oświaty polskiej:

Wszystkie organizacje, stowarzyszenia itd. rozwiązano bez wyjątku, zabierając nieukryte jeszcze sztandary, zapisy związkowe itd.

Kościół katolicki zamknięto w listopadzie 1939 r., urządzając w nim później magazyn zbożowy i materiałów wojskowych. Bożnicę zdewastowano i urządzono miejskie przedsiębiorstwo wyrobów cementowych.

Krzyże i figury przydrożne niszczono, przymuszając do tych czynności po części Polaków. Zniszczono czytelnię ludową oraz bibliotekę szkolną.

 

c) Polakom odebrano wpierw wszystkie radia, później zarekwirowano składy z materiałami itp. bez wynagrodzenia, zaś na gospodarstwach rolnych osiedlano Niemców.

SPRAWOZDANIE OPISOWE ZA ROK 1949

Miasto Gniewkowo liczy 3967 mieszkańców, w tym mężczyzn 1256, kobiet 1478, dzieci 1233.

W roku 1949 przybyło 300 osób

Ubyło 302

Urodziło się dzieci 106

Zgonów było 40

Ślubów było 32

Ludność miasta składa się z pracowników fizycznych – 2188

Z pracowników umysłowych 520: razem świat pracy 2708

Kupiectwo, przemysł i rzemiosło 715

Rolnictwo – 157

Emeryci ubodzy i inni 387

=3967

 

Teren miasta wynosi 943,53 ha.

Z tego przypada na rolnictwo 863, 83 ha

W tym:

99 gospodarstw do 10 ha

16 gospodarstw do 50 ha

1 do 100 ha

1 powyżej 100 ha

 

Charakter miasta jest przemysłowo – rolniczy. Na terenie miasta znajduje się 17 sklepów handlowych prywatnych, 65 warsztatów rzemieślniczych i 11 przedsiębiorstw przemysłowych, w tym fabryka świec, fabryka beczek, 3 młyny, przetwórnia owocowo – warzywna, cegielnia, fabryka kłódek i olejarnia, poza tym jest Spółdzielnia Spożywców z gospodą i 12 sklepów oraz Gm. Spółdzielnia Samopomoc Chłopska z 5 sklepami.

W Gniewkowie znajdują się wodociągi miejski i rzeźnia, miasto jest skanalizowane, zelektryfikowane i zradiofonizowane.

Miasto posiada budynek szkolny, w którym mieszczą się 2 szkoły podstawowe i szkoła zawodowa. Druga szkoła podstawowa przeniesiona zostanie do budynku dworskiego w wójtostwie. Przebudowa budynku jest na ukończeniu i szkoła będzie wkrótce otwarta.

Przedszkole mieści się obecnie w Domu Kultury (b. Park Miejski), jednakże w skutek działań został miastu przydzielony budynek „plebania poewangelicka” z w którym zostanie urządzone Przedszkole. Miasto posiada również jeden park publiczny wraz z basenem  kąpielowym i boiskiem, z których w wielkiej mierze korzysta młodzież ,a  Klub Sportowy urządza na boisku często mecze piłkarskie. Młodzież zszeregowana w Zw. M.P. – S.P. i Klubie Sportowym posiada własną świetlicę, którą wskutek starań korporacji miejskich oraz przychylnego ustosunkowania się ze strony Rady Nadzorczej Banku Ludowego urządzono w salce nieruchomości Banku Ludowego. Salka została z kredytów Zarządu Miejskiego odmalowana i zaopatrzona w niezbędny sprzęt. Obok świetlicy Zw. Mł. Polskiej posiada własne biuro – drugie Klub Sportowy. Salkę oddał Bank Ludowy bezpłatnie.

Zapraszamy do obejrzenia kilku zdjęć nadesłanych przez SP 1.